قلیان یکی از وسایلی است که در طول چند قرن، مسیر جالبی از تغییرات فرهنگی، اجتماعی و هنری را طی کرده است. چیزی که امروزه با نام قلیان میشناسیم، در گذشته شکل، جنس و کاربرد اجتماعی متفاوتی داشته و در مناطق مختلف آسیا و خاورمیانه با نامها و طراحیهای گوناگون شناخته میشده است.
تاریخچه قلیان تنها تاریخ یک وسیله نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ گسترش تنباکو، ارتباط میان فرهنگهای شرقی، هنر فلزکاری و شیشهگری و شکلگیری فضاهای اجتماعی مانند قهوهخانههاست.
از روایتهای مربوط به دربار امپراتور اکبر در هند تا حضور قلیان در خانهها و قهوهخانههای ایران و تزئینات هنری دوره قاجار، این وسیله بارها تغییر کرده و به بخشی از فرهنگ مادی منطقه تبدیل شده است.
در این مقاله، سیر تاریخی قلیان را با تکیه بر منابع تاریخی و پژوهشی بررسی میکنیم و تفاوت روایتهای مشهور درباره پیدایش آن را نیز توضیح میدهیم.
تاریخ نگارش و بازبینی: ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶
قلیان از کجا آمده است؟ بررسی روایتهای تاریخی پیدایش آن
درباره محل دقیق اختراع قلیان اتفاقنظر قطعی وجود ندارد. یکی از روایتهای شناختهشده، پیدایش این وسیله را به هند و دربار امپراتور مغول، اکبر، در اواخر قرن شانزدهم میلادی مرتبط میداند.
بر اساس این روایت، حکیم ابوالفتح گیلانی، پزشک ایرانی حاضر در دربار اکبر، پیشنهادی برای عبور دود از آب مطرح کرد. در نتیجه، دستگاهی با مخزن آب و مسیر انتقال دود شکل گرفت که بعدها با نامهایی مانند هوکا و قلیان شناخته شد.
اما این روایت را نباید یک حقیقت تاریخی قطعی دانست. پژوهشگران درباره زمان دقیق پیدایش قلیان، هویت سازنده اولیه و ارتباط نسخههای ابتدایی آن با قلیان امروزی دیدگاههای متفاوتی دارند.
چرا درباره مخترع قلیان اختلاف نظر وجود دارد؟
چند مسئله تاریخی باعث شده است نتوان یک شخص یا منطقه را با قطعیت مخترع قلیان معرفی کرد:
ورود تنباکو به آسیا و گسترش مصرف آن در مناطق مختلف تقریباً همزمان با شکلگیری نمونههای اولیه لولههای آبی بود.
منابع تاریخی از وسایلی با ساختارهای متفاوت نام بردهاند.
نام قلیان، هوکا و نرگیله در مناطق مختلف برای وسایلی با شکلهای نزدیک اما نه همیشه یکسان استفاده شده است.
برخی روایتهای تاریخی، شکل امروزی قلیان را با نمونههای اولیه یکسان در نظر میگیرند؛ درحالیکه ساختار آن طی زمان تغییر کرده است.
بنابراین، دقیقتر است که از شکلگیری و تکامل قلیان در بستر ارتباطات فرهنگی هند، ایران و مناطق اطراف صحبت کنیم، نه اینکه یک تاریخ یا مخترع قطعی برای آن تعیین کنیم.
ورود تنباکو به آسیا و آغاز گسترش قلیان
برای فهمیدن تاریخ قلیان باید ابتدا به تاریخ ورود تنباکو به آسیا توجه کنیم.
تنباکو گیاهی بومی قاره آمریکا بود و پس از ارتباط اروپاییان با این قاره، بهتدریج از طریق مسیرهای بازرگانی و دریایی به اروپا، آفریقا و آسیا راه پیدا کرد.
در قرن شانزدهم، تنباکو به بخشهایی از هند و خاورمیانه رسید. با گسترش مصرف آن، روشهای مختلفی برای استفاده از این ماده شکل گرفت.
در همین دوره، ابزارهای ابتدایی مصرف تنباکو نیز تغییر کردند. یکی از تغییرات مهم، استفاده از مخزن آب در مسیر عبور دود بود؛ ساختاری که بهتدریج در مناطق مختلف تکامل پیدا کرد.
چرا هند در روایت پیدایش قلیان اهمیت دارد؟
دربار گورکانی هند یکی از محیطهایی بود که در آن تجهیزات مختلف مصرف تنباکو مورد استفاده قرار میگرفتند.
قلیانهای ابتدایی این منطقه الزاماً شباهت کاملی به نمونههای امروزی نداشتند. بعضی از مخازن با مواد طبیعی مانند پوسته نارگیل ساخته میشدند و طراحی آنها نسبت به قلیانهای فلزی و شیشهای دورههای بعد سادهتر بود.
در روایت تاریخی مربوط به اکبر نیز از تلاش برای عبور دود از آب صحبت میشود؛ اما جزئیات این روایت میان منابع مختلف تفاوت دارد.
از این مرحله به بعد، قلیان بهتدریج از یک وسیله ساده به محصولی با ساختار و تزئینات متنوع تبدیل شد.
تاریخ قلیان در ایران؛ از دوره صفویه تا گسترش اجتماعی
ورود تنباکو و گسترش مصرف آن در ایران، زمینه شکلگیری و رواج قلیان را فراهم کرد.
در دوره صفویه، بهویژه در قرن هفدهم میلادی، قلیان به یکی از وسایل شناختهشده در زندگی روزمره تبدیل شد.
استفاده از قلیان محدود به یک طبقه اجتماعی نبود. منابع تاریخی از حضور آن در خانهها، فضاهای عمومی و قهوهخانهها یاد میکنند. همچنین افراد بانفوذ و درباریان برای حمل تجهیزات مخصوص خود از خدمتکاران و جعبههای نگهداری استفاده میکردند.
مخالفت شاه عباس با مصرف تنباکو
یکی از نکات جالب تاریخ قلیان در ایران، مخالفت شاه عباس اول با مصرف تنباکو است.
بر اساس گزارشهای تاریخی، شاه عباس با مصرف تنباکو مخالفت کرد و برای جلوگیری از آن محدودیتهایی در نظر گرفت. بااینحال، مصرف تنباکو در ایران متوقف نشد و با وجود این محدودیتها همچنان گسترش پیدا کرد.
بهمرور، کشت تنباکو نیز در بخشهایی از ایران توسعه یافت. در منابع تاریخی به تنباکوی همدان در سال ۱۶۱۷ میلادی اشاره شده و در گزارشهای سال ۱۶۳۷ میلادی، کشت آن در مناطقی مانند کردستان، گیلان و بغداد ثبت شده است.
این موضوع نشان میدهد که تنباکو در مدت نسبتاً کوتاهی از یک کالای وارداتی به محصولی شناختهشده در اقتصاد و زندگی اجتماعی منطقه تبدیل شده بود.
قلیان در قهوهخانههای قدیمی ایران چه جایگاهی داشت؟
قهوهخانهها در تاریخ اجتماعی ایران تنها محل نوشیدن قهوه نبودند. این مکانها بهتدریج به محیطهایی برای گفتوگو، دیدار، شنیدن اخبار، استراحت و حضور گروههای مختلف اجتماعی تبدیل شدند.
قلیان نیز در همین فضاها جایگاه پیدا کرد.
در دورههای مختلف، قلیان در خانهها و اماکن عمومی استفاده میشد. حضور آن در قهوهخانهها باعث شد این وسیله با بخشی از خاطره جمعی و فرهنگ شهری ایران پیوند بخورد.
قلیان و تشریفات اجتماعی
در گذشته، قلیان در برخی محیطهای رسمی و میان افراد صاحبمنصب نیز جایگاه مشخصی داشت.
تجهیزات حمل قلیان گاهی در جعبههای چرمی نگهداری میشدند و افراد خاصی مسئول حمل و آمادهسازی وسایل بودند.
این موضوع نشان میدهد که قلیان در برخی محیطها فقط یک وسیله ساده نبود و میتوانست بخشی از تشریفات و سبک زندگی افراد متمول محسوب شود.
البته میزان و شیوه استفاده از آن در همه شهرها، خانوادهها و طبقات اجتماعی یکسان نبود.
تکامل ظاهر قلیان؛ از مخازن طبیعی تا شیشههای تزئینی
یکی از جذابترین بخشهای تاریخ قلیان، تغییر شکل مخزن و بدنه آن در طول زمان است.
نمونههای ابتدایی از مواد ساده و در دسترس ساخته میشدند؛ اما با رشد هنرهای دستی، تنوع مواد اولیه و افزایش مهارت صنعتگران، ظاهر قلیان نیز پیچیدهتر شد.
۱. مخازن ساختهشده از نارگیل و کدو
در برخی نمونههای اولیه، پوسته نارگیل یا کدوهای توخالی برای ساخت مخزن استفاده میشدند.
در گیلان نیز نمونههایی از قلیان با استفاده از کدوهای خالیشده ساخته میشدند که پس از تزئین، به مخزن آب تبدیل میشدند.
این نمونهها نشاندهنده ارتباط نزدیک طراحی وسایل روزمره با مواد طبیعی در دسترس هر منطقه هستند.
۲. کوزههای سفالی و سرامیکی
با گسترش ساخت قلیان، کوزههای سفالی و سرامیکی نیز مورد استفاده قرار گرفتند.
سفال به دلیل قابلیت شکلدهی و در دسترس بودن، امکان ساخت مخازن متنوعی را فراهم میکرد. برخی نمونهها ساده بودند و برخی با نقوش و تزئینات مختلف ساخته میشدند.
۳. مخازن شیشهای و کریستالی
در دورههای بعد، مخازن شیشهای محبوبیت بیشتری پیدا کردند.
شیشه ساده، شیشه تراشخورده و نمونههای کریستالی امکان طراحیهای متنوعتری ایجاد میکردند. شیشههای تراشخورده بهخصوص در محصولات گرانقیمت جلوه بصری ویژهای داشتند.
در منابع تاریخی به استفاده از شیشههای تراشخورده بوهمی نیز اشاره شده است.
۴. فلزکاری، برنج و تزئینات ارزشمند
در مدلهای گرانقیمتتر، از فلزهایی مانند برنج، نقره و حتی طلا استفاده میشد.
برخی قطعات با حکاکی، قلمزنی، میناکاری یا تزئینات تصویری ساخته میشدند. چنین محصولاتی علاوه بر کاربرد اصلی، ارزش هنری و نمایشی نیز پیدا میکردند.
در واقع، قلیان به یکی از محصولاتی تبدیل شد که صنعتگران میتوانستند مهارت خود را در فلزکاری، شیشهگری و تزئینات دستی به نمایش بگذارند.
قلیان در دوره قاجار؛ زمانی که طراحی به هنر تبدیل شد
دوره قاجار یکی از دورههای مهم در تاریخ تزئینات و صنایع دستی مرتبط با قلیان است.
در این دوران، ساخت قلیان فقط به تولید یک وسیله کاربردی محدود نبود. برخی نمونهها با جزئیات هنری فراوان، رنگآمیزی، میناکاری و نقشهای تصویری ساخته میشدند.
مخازن شیشهای و فلزی با نقوش گیاهی، چهرهها، تصاویر درباری و طرحهای تزئینی آراسته میشدند.
چرا قلیانهای قاجاری اهمیت هنری دارند؟
چند ویژگی باعث شده است نمونههای تاریخی این دوره از نظر هنرهای تزئینی ارزش بررسی داشته باشند:
استفاده از میناکاری و نقاشی روی سطوح فلزی
ترکیب فلزکاری با شیشههای رنگی و تراشخورده
استفاده از نقشهای گل و گیاه
نمایش چهره شخصیتهای تاریخی و درباری
اجرای تزئینات متناسب با سلیقه طبقه مرفه
در بعضی نمونهها حتی تصویر ناصرالدینشاه نیز روی قطعات تزئینی دیده میشود.
به همین دلیل، بررسی قلیانهای تاریخی میتواند اطلاعات جالبی درباره سلیقه هنری و سبک زندگی آن دوران در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
نهضت تنباکو؛ وقتی قلیان به بخشی از یک اتفاق تاریخی تبدیل شد
یکی از مهمترین رویدادهای مرتبط با تاریخ تنباکو و قلیان در ایران، نهضت تنباکو در سالهای ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۲ میلادی است.
در مارس ۱۸۹۰، ناصرالدینشاه امتیاز انحصاری پنجاهساله تولید، فروش و صادرات تنباکوی ایران را به یک شرکت انگلیسی واگذار کرد.
این قرارداد منافع اقتصادی بازرگانان و تولیدکنندگان داخلی را به خطر انداخت و اعتراضهایی را در شهرهای مختلف ایران به وجود آورد.
بازرگانان، روحانیون و گروههای مختلف اجتماعی در این اعتراضها نقش داشتند.

تحریم تنباکو چگونه شکل گرفت؟
با گسترش اعتراضها، تحریم مصرف تنباکو به یکی از ابزارهای مهم مخالفت با این قرارداد تبدیل شد.
در اواخر سال ۱۸۹۱، فتوای منسوب به میرزای شیرازی درباره منع مصرف تنباکو تأثیر زیادی بر جامعه گذاشت.
این تحریم حتی به محیط دربار نیز رسید و مصرف تنباکو در بخشهایی از جامعه متوقف شد.
سرانجام، دولت قاجار در ژانویه ۱۸۹۲ امتیاز انحصاری را لغو کرد.
اهمیت نهضت تنباکو در تاریخ ایران
نهضت تنباکو یکی از نخستین جنبشهای اعتراضی موفق و گسترده در تاریخ معاصر ایران به شمار میرود.
این رویداد نشان داد که یک کالای کشاورزی و مصرفی میتواند به موضوعی اقتصادی، سیاسی و اجتماعی تبدیل شود.
جالب است که قلیان و تنباکو در این مقطع دیگر صرفاً موضوعی مرتبط با زندگی روزمره نبودند؛ بلکه در مرکز یکی از مهمترین حرکتهای اعتراضی ایران قرار گرفتند.
تفاوت نامهای قلیان در کشورهای مختلف چیست؟
این وسیله در مناطق مختلف جهان با نامهای متفاوتی شناخته میشود. تفاوت نامها تا حد زیادی به زبان، فرهنگ و شکل رایج دستگاه در هر منطقه مربوط است.
نام | مناطق استفاده |
|---|---|
قلیان یا غلیان | ایران و بخشهایی از خاورمیانه |
هوکا (Hookah) | هند و کشورهای انگلیسیزبان |
نرگیله (Narghile) | ترکیه و بخشهایی از مدیترانه |
شیشه (Shisha) | بسیاری از کشورهای عربی و بازارهای جهانی |
چلم | افغانستان و برخی مناطق اطراف |
این نامها همیشه از نظر تاریخی و فنی دقیقاً مترادف نیستند؛ اما در زبان امروز اغلب برای اشاره به خانوادهای از وسایل دودکردن با مخزن آب به کار میروند.
قلیان قدیمی چه تفاوتی با نمونههای امروزی دارد؟
قلیانهای قدیمی و امروزی از نظر طراحی، متریال، روش ساخت و شیوه تولید تفاوتهای قابلتوجهی دارند.
در نمونههای تاریخی، بسیاری از قطعات با مهارت دستی ساخته میشدند و تزئینات نقش مهمی در ارزش ظاهری محصول داشتند.
در مقابل، بسیاری از مدلهای جدید با استفاده از ابزارهای صنعتی، قطعات استانداردتر و ترکیب مواد مختلف تولید میشوند.
ویژگی | نمونههای تاریخی | نمونههای جدید |
|---|---|---|
روش ساخت | غالباً دستساز و کارگاهی | دستی، صنعتی یا ترکیبی |
مخزن | کدو، سفال، شیشه و فلز | شیشه، مواد ترکیبی و متریالهای مختلف |
تزئینات | قلمزنی، میناکاری و نقاشی | مینیمال، مدرن یا تزئینی |
جنس بدنه | فلز، چوب و مواد سنتی | استیل، آلیاژها و متریال ترکیبی |
تولید | محدود و متناسب با سفارش | از تولید محدود تا تولید انبوه |
البته این مقایسه یک دستهبندی کلی است؛ امروزه همچنان محصولات دستساز تولید میشوند و نمونههای قدیمی نیز از نظر کیفیت و سبک ساخت تفاوتهای زیادی داشتهاند.
چرا قلیان در طول تاریخ به یک شیء تزئینی تبدیل شد؟
یکی از دلایل ماندگاری قلیان در تاریخ هنرهای دستی منطقه، امکان ترکیب مواد و تکنیکهای مختلف در ساخت آن بوده است.
قلیان از چند بخش مجزا تشکیل میشود و صنعتگر میتواند هر قسمت را با روش متفاوتی طراحی کند.
برای مثال:
مخزن شیشهای میتواند تراشخورده یا نقاشیشده باشد.
بخش فلزی میتواند با حکاکی و قلمزنی تزئین شود.
قطعات چوبی قابلیت پرداخت و منبتکاری دارند.
اتصالات و سینی میتوانند با جزئیات فلزی متفاوت تولید شوند.
این ویژگی باعث شده است برخی نمونههای تاریخی قلیان امروزه بیشتر بهعنوان اشیای هنری و کلکسیونی شناخته شوند.
ارزش هنری یک نمونه تاریخی نیز فقط به جنس فلز یا میزان تزئینات آن بستگی ندارد؛ قدمت، اصالت، وضعیت نگهداری، محل ساخت و پیشینه اثر از عوامل مهم ارزیابی هستند.
قلیان در دنیای امروز چه جایگاهی دارد؟
در دوران معاصر، قلیان در مناطق مختلف با طراحیها و شیوههای تولید متفاوت عرضه میشود.
برخی نمونهها بر سادگی و طراحی مدرن تمرکز دارند؛ برخی دیگر همچنان از نقوش سنتی، فلزکاری تزئینی و فرمهای کلاسیک الهام میگیرند.
از سوی دیگر، بازار بینالمللی باعث شده است که نامها، طراحیها و سبکهای مختلف از کشورهای گوناگون با یکدیگر ترکیب شوند.
امروزه قلیان علاوه بر کاربردی که در بعضی فرهنگها دارد، بهعنوان یک محصول طراحیشده نیز در بازار کالاهای تزئینی و لوازم جانبی دیده میشود.
بااینحال، نباید جذابیت طراحی و پیشینه تاریخی را با ایمنی مصرف اشتباه گرفت. براساس اطلاعات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا (CDC)، عبور دود از آب باعث حذف مواد سمی آن نمیشود و مصرف قلیان با خطرات جدی سلامت همراه است.
خط زمانی تاریخ قلیان؛ از قرن شانزدهم تا امروز
برای درک سریعتر سیر تاریخی قلیان، میتوان مهمترین تحولات آن را به ترتیب زمانی مرور کرد:
دوره تاریخی | رویداد |
|---|---|
قرن شانزدهم میلادی | گسترش تنباکو در مسیرهای تجاری آسیا و اروپا |
اواخر قرن شانزدهم | شکلگیری روایتهای مربوط به قلیان در دربار گورکانی هند |
اوایل قرن هفدهم | گسترش مصرف تنباکو و قلیان در ایران صفوی |
قرن هفدهم | حضور قلیان در خانهها و قهوهخانهها |
قرن هجدهم | گسترش تنوع مخازن، متریالها و تزئینات |
قرن نوزدهم | رواج نمونههای هنری و تزئینی در دوره قاجار |
۱۸۹۰ تا ۱۸۹۲ | امتیاز تنباکو، اعتراضات و نهضت تنباکو |
قرن بیستم | تغییرات در ساخت و تولید تجهیزات |
دوران معاصر | گسترش طراحیهای مدرن و بازار بینالمللی |
این جدول یک نمای کلی از تحولات تاریخی است؛ تاریخ دقیق پیدایش نخستین نمونه قلیان همچنان محل بحث پژوهشگران است.
آیا قلیان واقعاً یک اختراع ایرانی است؟
پاسخ دقیق این است که نمیتوان با شواهد موجود، اختراع قطعی قلیان را به یک کشور یا فرد نسبت داد.
ایران نقش مهمی در تکامل تاریخی و فرهنگی قلیان داشته است. قلیان در دوره صفویه و قاجار در زندگی اجتماعی ایرانیان حضور پررنگی پیدا کرد و صنعتگران ایرانی نیز در ساخت نمونههای تزئینی و هنری سهم مهمی داشتند.
در مقابل، هند نیز در روایتهای مربوط به پیدایش اولیه قلیان جایگاه مهمی دارد. ارتباط تجاری و فرهنگی میان هند، ایران، عثمانی و سایر مناطق آسیا باعث شد این وسیله در طول زمان شکلهای مختلفی پیدا کند.
بنابراین، بهتر است قلیان را نتیجه یک روند تاریخی و تبادل فرهنگی میان چند منطقه بدانیم، نه اختراعی با منشأ ملی کاملاً اثباتشده.
پیشنهاد مولوی
محصولات مرتبط با این مقاله
برای دیدن محصولات بیشتر، افقی بکشید
جمعبندی؛ تاریخ قلیان بخشی از تاریخ فرهنگ و هنر منطقه است
تاریخچه قلیان نشان میدهد که این وسیله در طول چند قرن از ساختارهای ساده و ابتدایی به محصولاتی متنوع با طراحیهای هنری و صنعتی تبدیل شده است.
هند در روایتهای مشهور پیدایش قلیان جایگاه مهمی دارد، ایران صفوی در گسترش مصرف و ساخت آن نقش داشته و دوره قاجار نیز شاهد رشد نمونههای تزئینی و هنری بوده است.
از حضور قلیان در قهوهخانهها تا ارتباط تاریخی آن با نهضت تنباکو، این وسیله در دورههای مختلف بخشی از تحولات اجتماعی ایران بوده است.
شناخت این پیشینه کمک میکند قلیان را نه فقط از منظر یک محصول امروزی، بلکه از نظر تاریخی، هنری و فرهنگی نیز بررسی کنیم.
سوالات متداول درباره تاریخچه قلیان
قلیان اولین بار در کدام کشور ساخته شد؟
درباره محل دقیق اختراع قلیان اتفاقنظر قطعی وجود ندارد. یکی از روایتهای مشهور، پیدایش آن را به دربار اکبرشاه در هند و پزشک ایرانی او، حکیم ابوالفتح گیلانی، نسبت میدهد.
قلیان از چه زمانی وارد ایران شد؟
گسترش تنباکو و قلیان در ایران به اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم میلادی بازمیگردد. در دوره صفویه مصرف آن بهتدریج رواج بیشتری پیدا کرد.
قلیان در دوره صفویه چه جایگاهی داشت؟
قلیان در دوره صفویه در میان گروههای مختلف اجتماعی شناختهشده بود و در خانهها، قهوهخانهها و فضاهای عمومی استفاده میشد.
چرا شاه عباس با قلیان مخالفت کرد؟
مخالفت شاه عباس اول بیشتر به مصرف تنباکو مربوط بود. او محدودیتهایی برای مصرف آن وضع کرد، اما این محدودیتها مانع گسترش تنباکو در ایران نشد.
قلیانهای قدیمی از چه موادی ساخته میشدند؟
در نمونههای تاریخی از موادی مانند پوسته نارگیل، کدو، سفال، سرامیک، شیشه، برنج، نقره و طلا استفاده میشد. نوع متریال به منطقه، دوره تاریخی و توان مالی سازنده یا خریدار بستگی داشت.
قلیان در دوره قاجار چه تفاوتی داشت؟
بسیاری از نمونههای قاجاری از نظر تزئینات، میناکاری، نقاشی و فلزکاری بسیار ظریف بودند. برخی مخازن و قطعات نیز با نقشهای گیاهی و تصاویر اشخاص تزئین میشدند.
نهضت تنباکو چه ارتباطی با قلیان داشت؟
در جریان اعتراضات سالهای ۱۸۹۱ و ۱۸۹۲، تحریم مصرف تنباکو یکی از ابزارهای مهم مخالفت با امتیاز انحصاری تنباکو بود. این رویداد نقش مهمی در تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران داشت.
آیا قلیان امروزی همان ساختار قلیانهای قدیمی را دارد؟
اصول کلی آن، مانند وجود مخزن آب و مسیر انتقال دود، حفظ شده است؛ اما جنس قطعات، روش ساخت، طراحی و تجهیزات جانبی در طول زمان تغییر زیادی کردهاند.
آیا عبور دود از آب باعث بیخطر شدن قلیان میشود؟
خیر. آب نمیتواند مواد سمی دود را بهطور مؤثر حذف کند. قلیان همچنان با خطرات جدی سلامت همراه است.

















